Cele

W momencie podpisywania Deklaracji Bolońskiej w 1999 r. przed Procesem Bolońskim postawiono dwa cele strategiczne:

  • stworzenie Europejskiego Obszaru Szkolnictwa Wyższego – EOSW i
  • podniesienie międzynarodowej konkurencyjności europejskiego szkolnictwa wyższego.

Pierwszy z tych celów został już osiągnięty, co oficjalnie ogłosili ministrowie państw uczestniczących w Procesie Bolońskim na konferencji w Budapeszcie i Wiedniu w marcu 2010 r. Nie oznacza to jednak, że zmiany, które zaszły dotychczas w systemach szkolnictwa wyższego poszczególnych krajów są już zakończone. W komunikacie wydanym po tej konferencji ministrowie zgodnie orzekli, że konieczna jest konsolidacja reform, udoskonalanie wdrożonych rozwiązań i stałe poszerzanie oraz zacieśnianie współpracy między szkołami wyższymi i innymi instytucjami szkolnictwa wyższego w obrębie Europy. W odniesieniu do drugiego z celów strategicznych - wspomniany komunikat mówi: „Proces Boloński oraz powstały dzięki niemu Europejski Obszar Szkolnictwa Wyższego […] przyniosły znaczące zainteresowanie w innych częściach świata i uczyniły europejskie szkolnictwo wyższe bardziej widocznym na mapie światowej”.

W dokumentach Procesu Bolońskiego zdefiniowano też cele dydaktyczne, do których doprowadzić ma zapoczątkowany proces reform. Należą do nich:

  • przygotowanie absolwentów do potrzeb rynku pracy, zwiększenie tzw. „zatrudnialności” (ang. employability) absolwentów studiów wyższych,
  • przygotowanie absolwentów do bycia aktywnymi obywatelami w demokratycznym społeczeństwie, również społeczeństwie europejskim,
  • rozwój i podtrzymywanie podstaw wiedzy zaawansowanej, które mają służyć rozwojowi społeczeństwa i gospodarki wiedzy, oraz
  • rozwój osobowy uczących się (studentów, pracowników naukowych).

Na kolejnych konferencjach ministerialnych cele te były doprecyzowywane, wskazywano obszary wymagające wytężonej pracy ze strony krajów, a także określano metody i rozwiązania systemowe, jakie należy wdrożyć, aby wyznaczone cele mogły zostać osiągnięte.

Wytyczono następujące główne kierunki działań:

  • wprowadzenie studiów dwu- i trzystopniowych;
  • wprowadzenie łatwo czytelnych i porównywalnych stopni (dyplomów);
  • utworzenie ogólnoeuropejskiego systemu punktów zaliczeniowych, pozwalającego na przenoszenie osiągnięć (ECTS);
  • zintensyfikowanie mobilności studentów i pracowników europejskich szkół wyższych;
  • współdziałanie w zakresie zapewniania jakości kształcenia;
  • promocja europejskiego wymiaru edukacji wyższej – utworzenie kierunków lub modułów o tematyce europejskiej;
  • propagowanie i budowanie struktur dla uczenia się przez całe życie (realizowane np. przy pomocy programu „Uczenie się przez całe życie”, z ang. LLP – the Lifelong Learning Programme);
  • poprawa współpracy pomiędzy uczelniami a studentami;
  • promocja Europejskiego Obszaru Szkolnictwa Wyższego na świecie;
  • zacieśnienie współpracy pomiędzy sektorem edukacji, badań i innowacji; synergia Europejskiego Obszaru Szkolnictwa Wyższego i Europejskiego Obszaru Badawczego;
  • nacisk na społeczny wymiar kształcenia: stworzenie równego dostępu do szkolnictwa wyższego - w tym możliwości ukończenia studiów - wszystkim chętnym niezależnie od statusu społeczno-ekonomicznego poprzez zapewnienie właściwego wsparcia finansowego, doradztwa zawodowego i osobistego;
  • zwiększenie zatrudnialności absolwentów, czyli zdolności do znalezienia i utrzymania zatrudnienia oraz mobilności na rynku pracy;
  • wprowadzenie suplementu do dyplomu wydawanego nieodpłatnie wszystkim absolwentom studiów wyższych;
  • zmiana w podejściu do procesu kształcenia – przejście na kształcenie zorientowane na studenta (zamiast na nauczyciela).

Powyższe obszary działań ściśle się ze sobą wiążą. Elementem, który spaja wiele z nich, są ramy kwalifikacji. Ich wprowadzenie stanowi w tej chwili jeden z głównych priorytetów dla wszystkich krajów tworzących EOSW.

Krajowe Ramy Kwalifikacji (KRK) dla szkolnictwa wyższego to wprowadzana we wszystkich krajach Unii Europejskiej szczególna metoda opisu i budowy programów kształcenia. Metoda ta koncentruje się na efektach kształcenia, podporządkowując im proces kształcenia. Samo słowo „kwalifikacja” jest rozumiane jako tytuł czy stopień kształcenia utożsamiany z dyplomem, świadectwem lub innym dokumentem poświadczającym osiągnięcie określonych efektów kształcenia - kompetencji. Każdą kwalifikację, którą można uzyskać w systemie szkolnictwa wyższego, charakteryzują:

  • efekty kształcenia zakładane dla danego programu kształcenia,
  • konkretny poziom w Europejskich i Krajowych Ramach Kwalifikacji, oraz
  • odpowiadający danemu poziomowi nakład pracy studenta, wyrażony w punktach ECTS.

System kształcenia właściwy dla ram kwalifikacji jest zorientowany na studenta. W systemie tym projektowanie programu studiów rozpoczyna się od określenia efektów kształcenia, a więc tego, co student będzie wiedział, rozumiał i potrafił zrobić po ukończeniu studiów. Bazując na tych efektach kształcenia, ustala się treści programowe i metody kształcenia dla danego programu studiów, a także sposoby walidacji, czyli sprawdzania, czy dany student osiągnął zakładane efekty kształcenia.
W Polsce, w systemie Krajowych Ramach Kwalifikacji, efekty kształcenia zostały podzielone na 3 rodzaje:

  1. wiedzę,
  2. umiejętności, oraz
  3. kompetencje personalne i społeczne.

Opis każdego programu studiów powinien zawierać efekty kształcenia w podziale na te trzy typy.
Europejskie Ramy Kwalifikacji (ERK) stanowią uniwersalny system odniesienia, dzięki któremu możliwe będzie porównywanie kwalifikacji uzyskiwanych przez osoby uczące się w różnych krajach. Korzystając z ERK i opisów efektów kształcenia zastosowanych w Krajowych Ramach Kwalifikacji, polscy absolwenci studiów wyższych będą mogli sprawdzić, jakiemu poziomowi kształcenia w innych krajach europejskich odpowiada ich dyplom zdobyty w Polsce. Ułatwi to nie tylko kontynuowanie nauki w wybranej uczelni europejskiej, ale także umożliwi porównanie polskiego dyplomu z dyplomami szkół wyższych z innych krajów w celach zawodowych, np. przy ubieganiu się o pracę.

Wprowadzenie KRK do polskiego szkolnictwa wyższego spowoduje w nim duże zmiany. Znacznie zwiększy się autonomia uczelni w tworzeniu programów studiów. W miejsce obowiązujących dotychczas standardów kształcenia określających treści programów studiów, oraz zamkniętej listy kierunków studiów - pojawią się uniwersalne opisy wymagań, określające jedynie, jakiego rodzaju efekty kształcenia student musi zdobyć, aby uzyskać kwalifikację z danego poziomu ram w danym obszarze nauk. Umożliwi to szkołom wyższym większe zróżnicowanie oferowanych programów kształcenia, lepsze ich dostosowanie do zainteresowań studentów, a także do potrzeb rynku pracy. Uczelnie wdrożą też wewnętrzne systemy zapewniania jakości kształcenia, które pozwolą na skuteczne monitorowanie, czy studenci osiągają zakładane dla danych programów studiów efekty kształcenia.